Το λεγόμενο "επαναστατικό υποκείμενο" σήμερα

Ιστορικά βλέπουμε πως  στις περισσότερες επαναστάσεις πλην κάποιων εξαιρέσεων η πλειοψηφία  των  ξεσηκωμένων ήταν  αγρότες

Με την βοήθεια της τεχνολογίας πάμε να δούμε ένα  σύντομο  ιστορικό επ αυτού και να  θέσουμε κάποιες ερωτήσεις- απαντήσεις

Οι επαναστάσεις όπου η εργατική τάξη είχε πρωταγωνιστικό ρόλο ως πλειοψηφία ήταν περιορισμένες, αλλά περιλαμβάνουν:

Ρωσική Επανάσταση του 1917 Οι εργάτες της Πετρούπολης και της Μόσχας, μαζί με τους στρατιώτες (πολλοί εκ των οποίων ήταν αγρότες με στολή), έπαιξαν καθοριστικό ρόλο τόσο στην Επανάσταση του Φεβρουαρίου όσο και του Οκτωβρίου. Τα Σοβιέτ (συμβούλια) εργατών και στρατιωτών αποτέλεσαν τη βάση της εξουσίας.

Γερμανική Επανάσταση 1918-1919 Η ανταρσία των ναυτικών στο Kiel και τα εργατικά συμβούλια που σχηματίστηκαν σε πολλές γερμανικές πόλεις είχαν έντονα εργατικό χαρακτήρα. Η Σπαρτακική εξέγερση στο Βερολίνο ήταν κυρίως εργατική.

Ουγγρική Σοβιετική Δημοκρατία 1919 Η βραχύβια σοβιετική κυβέρνηση του Béla Kun στηριζόταν κυρίως στους εργάτες της Βουδαπέστης.

Ισπανική Επανάσταση 1936 Κατά τον Ισπανικό Εμφύλιο, ιδιαίτερα στην Καταλονία και την Αραγονία, οι αναρχοσυνδικαλιστές εργάτες συλλογικοποίησαν εργοστάσια και γη.

Επαναστάσεις του 1848 στην Ευρώπη Σε πόλεις όπως το Παρίσι, το Βερολίνο και η Βιέννη, οι εργάτες συμμετείχαν μαζικά, αν και συχνά σε συμμαχία με φιλελεύθερους αστούς.

Αξίζει να σημειωθεί ότι στις περισσότερες επαναστάσεις της ιστορίας (όπως η Γαλλική του 1789, η Αμερικανική κ.ά.) η πλειοψηφία δεν ήταν εργάτες αλλά αγρότες, μικροαστοί ή άλλες κοινωνικές ομάδες.

ΕΡΩΤΗΣΗ

για ποιον λόγο στις περισσότερες επαναστάσεις  η πλειοψηφία ήταν αγρότες;

Απάντηση

Η υπεροχή των αγροτών στις περισσότερες επαναστάσεις οφείλεται σε αρκετούς λόγους:

Δημογραφική κυριαρχία Μέχρι τον 20ό αιώνα, οι αγρότες αποτελούσαν τη συντριπτική πλειοψηφία του πληθυσμού στις περισσότερες χώρες - συχνά 70-90% του συνολικού πληθυσμού. Οι εργάτες ως διακριτή τάξη εμφανίστηκαν μαζικά μόνο με τη βιομηχανική επανάσταση.

Υλικοί λόγοι εξέγερσης Οι αγρότες είχαν άμεσα και καταπιεστικά αιτήματα: γη, κατάργηση της δουλοπαροικίας ή της φεουδαρχίας, μείωση των φόρων, κατάργηση των βασιλικών ή αριστοκρατικών προνομίων. Αυτά ήταν συγκεκριμένα αιτήματα που αφορούσαν την επιβίωσή τους.

Αριθμητική δύναμη Όταν οι αγρότες εξεγείρονταν, τα νούμερά τους ήταν τεράστια. Ακόμα κι αν ένα μικρό ποσοστό κινητοποιούνταν, αυτό σήμαινε εκατομμύρια ανθρώπους.

Στρατιωτική σημασία Οι περισσότεροι στρατιώτες προέρχονταν από την ύπαιθρο. Όταν οι αγρότες αποφάσιζαν να μην υπερασπιστούν το καθεστώς (όπως στη Ρωσία το 1917), το παλιό σύστημα κατέρρεε.

Παραδείγματα: Στη Γαλλική Επανάσταση, οι αγρότες ξεσηκώθηκαν για να καταργήσουν τις φεουδαρχικές υποχρεώσεις. Στην Κινεζική Επανάσταση (1949), ο Μάο στηρίχθηκε κυρίως στους αγρότες. Στη Μεξικανική Επανάσταση (1910), οι στρατιές του Zapata ήταν αγροτικές.

Οι εργατικές επαναστάσεις έγιναν πιο συχνές μόνο σε βιομηχανοποιημένες χώρες με μεγάλο αστικό προλεταριάτο.

Ερώτηση

σήμερα όμως που  την πλειοψηφία δεν την αποτελούν ούτε οι αγρότες ούτε οι εργάτες;

Απάντηση

Πολύ σωστή παρατηρηση! Στις σύγχρονες μεταβιομηχανικές κοινωνίες, η ταξική σύνθεση έχει αλλάξει δραματικά:

Η νέα πλειοψηφία Σήμερα η πλειοψηφία αποτελείται από εργαζόμενους του τριτογενούς τομέα (υπηρεσίες): υπάλληλους γραφείου, πωλητές, εργαζόμενους σε logistics, call centers, delivery, φροντίδα υγείας, εκπαίδευση, τεχνολογία. Πολλοί θεωρούνται "μισθωτοί της γνώσης" ή "precariat" (επισφαλείς εργαζόμενοι).

Πολιτικές συνέπειες Αυτό δημιουργεί νέα ερωτήματα: Ποια είναι τα κοινά συμφέροντα μιας τόσο κατακερματισμένης εργασιακής πραγματικότητας; Οι εργαζόμενοι σε διαφορετικούς κλάδους έχουν διαφορετικές συνθήκες, απαιτήσεις, συνείδηση.

Σύγχρονες κινητοποιήσεις Οι σημερινές κινητοποιήσεις συχνά είναι: διασυνδεματικές (πέρα από την τάξη - περιβάλλον, φύλο, φυλή), αστικές και νεολαιίστικες (πλατείες, φοιτητές), ψηφιακά οργανωμένες, γύρω από συγκεκριμένα ζητήματα παρά ταξικά.

Το ερώτημα Η απουσία μιας ομοιογενούς "επαναστατικής τάξης" όπως ήταν οι εργάτες ή οι αγρότες καθιστά πιο πολύπλοκη τη συλλογική δράση. Ίσως γι' αυτό βλέπουμε περισσότερα κινήματα παρά επαναστάσεις - κινήματα που συχνά αδυνατούν να μετατραπούν σε μόνιμη αλλαγή εξουσίας.

ΕΡΩΤΗΣΗ

θα μπορούσε σήμερα το επαναστατικό υποκείμενο να είναι οι μετέχοντες  στα χαμηλά κλιμάκια της παρανομίας, μαζί με τους  "αποκλεισμένους" αυτού του κόσμου όπως οι  χαμηλόμισθοι, οι περιστασιακά  εργαζόμενοι, οι άστεγοι, οι ανασφάλιστοι ;

ΑΠΑΝΤΗΣΗ

Η πρότασή σου αγγίζει μια σημαντική θεωρητική συζήτηση που έχει ανοίξει στη σύγχρονη πολιτική σκέψη:

Η θέση του "lumpenproletariat" αναθεωρημένη Ο Μαρξ απέρριπτε το "λούμπεν προλεταριάτο" (παρανομούς, περιθωριακούς, αποκλεισμένους) ως επαναστατικό υποκείμενο, θεωρώντας το αναξιόπιστο και εύκολα χειραγωγήσιμο από αντιδραστικές δυνάμεις. Αλλά σήμερα στοχαστές όπως ο Frantz Fanon (για τους αποικιοκρατημένους), ο Antonio Negri και ο Michael Hardt ("multitude"), ή ο Guy Standing ("precariat") προτείνουν διαφορετικές αναγνώσεις.

Οι "αποκλεισμένοι" ως δύναμη Οι ομάδες που αναφέρεις - precarious workers, άστεγοι, ανασφάλιστοι, μετανάστες χωρίς χαρτιά, όσοι επιβιώνουν στην παραοικονομία - έχουν όντως κοινά χαρακτηριστικά: αποκλεισμό από το "κανονικό" σύστημα, έλλειψη προστασίας, βίωση βίας, απελπισία αλλά και ευελιξία επιβίωσης.

Προβλήματα με αυτή την ιδέα Η οργάνωση αυτών των ομάδων είναι εξαιρετικά δύσκολη - δεν έχουν κοινούς χώρους συνάντησης όπως το εργοστάσιο, δεν έχουν συλλογική ταυτότητα, είναι διασκορπισμένες και επισφαλείς. Επίσης, η παρανομία μπορεί να οδηγήσει τόσο σε αλληλεγγύη όσο και σε αδιέξοδη βία ή εγκληματικότητα.

Εμπειρικά παραδείγματα Σε εξεγέρσεις όπως οι γαλλικές banlieues (2005), το Ferguson (2014), ή πρόσφατες αστικές εξεγέρσεις, βλέπουμε όντως αυτές τις ομάδες να ξεσπούν. Αλλά συχνά λείπει το πολιτικό πρόγραμμα ή η ικανότητα να μετατραπεί η οργή σε οργανωμένη εναλλακτική εξουσία.

Το ερώτημα παραμένει ανοιχτό Ίσως το επαναστατικό υποκείμενο σήμερα δεν είναι μια συγκεκριμένη ομάδα αλλά ένας ευρύς συνασπισμός των "αποκλεισμένων από το σύστημα" - που περιλαμβάνει και αυτούς που αναφέρεις. Το κρίσιμο είναι αν μπορούν να αναπτύξουν κοινή συνείδηση και οργάνωση.

ΕΡΩΤΗΣΗ

πως πιστεύεις θα μπορούσαν να ενοποιηθούν αυτές οι ομάδες αποκλεισμένων πολιτών;Η ενοποίηση αυτών των διασκορπισμένων ομάδων είναι ίσως το κεντρικό πολιτικό πρόβλημα της εποχής μας. Ορισμένες πιθανές οδοί:

Κοινοί χώροι και δομές αλληλεγγύης Αντί για το εργοστάσιο, σήμερα θα μπορούσαν να λειτουργήσουν: κοινωνικά ιατρεία, κουζίνες αλληλεγγύης, καταλήψεις, κοινοτικοί χώροι στις συνοικίες. Χώροι όπου οι άνθρωποι συναντιούνται για πρακτικές ανάγκες και ταυτόχρονα πολιτικοποιούνται.

Συγκεκριμένα αιτήματα ως συνδετικός κρίκος Στέγαση, δωρεάν υγεία, βασικό εισόδημα, αποποινικοποίηση της φτώχειας (π.χ. παραβιάσεις για αστεγία), τέλος στην αστυνομική βία - αιτήματα που αφορούν όλους τους αποκλεισμένους ανεξάρτητα από το "status" τους.

Τοπικές συνελεύσεις και αυτοοργάνωση Δημοκρατία της γειτονιάς, συμβούλια συνοικιών όπου συμμετέχουν όλοι - από τον precarious worker μέχρι τον άστεγο. Οριζόντιες δομές αντί για κομματικές ιεραρχίες που συχνά αποκλείουν τους πιο περιθωριοποιημένους.

Αφήγημα που ξεπερνά την ντροπή Η κοινωνία στιγματίζει τους "αποκλεισμένους" - άστεγοι, εγκληματίες, φτωχοί. Χρειάζεται μια αφήγηση που μετατρέπει τη ντροπή σε οργή και την οργή σε αξιοπρέπεια: "Το σύστημα μας απέρριψε, όχι εμείς αποτύχαμε".

Ψηφιακά εργαλεία με προσοχή Τα social media μπορούν να συνδέουν διάσπαρτες ομάδες, αλλά απαιτούν πρόσβαση και ψηφιακό γραμματισμό. Πιο σημαντική είναι η φυσική παρουσία.

Πρακτικά παραδείγματα που έδειξαν δυνατότητες

• Το κίνημα Occupy (2011): Ένωσε προσωρινά ανέργους, precarious, φοιτητές, χαμηλόμισθους
• Κινήματα Κίτρινων Γιλέκων: Περιφερειακοί φτωχοί, εργαζόμενοι φτωχοί
• Καταλήψεις κτιρίων στην Ισπανία (PAH): Άστεγοι και οικογένειες που έχασαν σπίτια

Το μεγάλο εμπόδιο Η διάσπαση είναι το όπλο του συστήματος: ντόπιοι εναντίον μεταναστών, "αξιοπρεπείς φτωχοί" εναντίον "τεμπέληδων", εργαζόμενοι εναντίον ανέργων. Ο ρατσισμός, ο εθνικισμός, το στίγμα παίζουν αυτόν το ρόλο.

Η ενοποίηση δεν θα έρθει από πάνω (κόμμα, ηγέτη) αλλά από κάτω - από κοινούς αγώνες, κοινή επιβίωση, κοινή αντίσταση. Ίσως όχι μια μεγάλη Επανάσταση αλλά χιλιάδες μικρές επαναστάσεις που συνδέονται.

ΕΡΩΤΗΣΗ

και μια  υποτιθέμενη σύνδεση  από κοινού κινητοποίηση τους για  έναν πιο  δίκαιο κόσμο  θα  τρομοκρατούσε και θα έστρεφε  εναντίων τους την κάστα εκείνη  των χαμηλότερων στρωμάτων του μικροαστιμού, των χαμηλά αμειβόμενων και βαριά  φορολογούμενων  υπαλλήλων;

ΑΠΑΝΤΗΣΗ

Ακριβώς! Αυτό είναι το κλασικό δίλημμα και ο μεγαλύτερος κίνδυνος:

Η αντίδραση του "κατώτερου μεσαίου στρώματος" Οι χαμηλόμισθοι υπάλληλοι, οι μικροί επαγγελματίες, οι βαριά φορολογούμενοι εργαζόμενοι που "μόλις τα βγάζουν πέρα" - αυτοί που αισθάνονται ότι "παλεύουν να μείνουν στο σύστημα" - συχνά τρομοκρατούνται περισσότερο από τους αποκλεισμένους παρά από τους πλούσιους.

Γιατί συμβαίνει αυτό:

Η φοβία της πτώσης: Αυτοί οι άνθρωποι βλέπουν τους αποκλεισμένους ως το "τι μπορεί να γίνω αν χάσω τη δουλειά μου" - και αυτό τους τρομάζει. Οπότε αποστασιοποιούνται βίαια.

Η ψευδαίσθηση της ταυτότητας: Ταυτίζονται με το "σύστημα της τάξης και της εργατικότητας" παρόλο που το σύστημα τους εκμεταλλεύεται. "Εγώ δουλεύω σκληρά, γιατί να πληρώνω για τους τεμπέληδες;"

Η κατασκευασμένη σύγκρουση: Τα ΜΜΕ και η πολιτική ελίτ συστηματικά προβάλλουν τους αποκλεισμένους (άστεγους, μετανάστες, ανέργους, "εγκληματίες") ως απειλή για το μικροαστό - όχι τους πλούσιους που τους κλέβουν μέσω φοροδιαφυγής και κερδοσκοπίας.

Το φασιστικό παράδειγμα: Ιστορικά, αυτό ακριβώς το στρώμα - το φοβισμένο, πιεσμένο, νευρωμένο κατώτερο μεσαίο στρώμα - έγινε η βάση φασιστικών κινημάτων. Τους έδιναν έναν "εχθρό από κάτω" (Εβραίοι, κομμουνιστές, μετανάστες, τσιγγάνοι) για να διοχετεύσουν την οργή τους αντί να τη στρέψουν προς τα πάνω.

Η στρατηγική του συστήματος: Το κεφάλαιο και η εξουσία θέλουν ακριβώς αυτό: να βλέπουν οι υπάλληλοι τους άστεγους ως εχθρούς, οι ντόπιοι εργάτες τους μετανάστες, οι "τίμιοι πολίτες" τους "παρανόμους". Διαίρει και βασίλευε.

Πώς θα μπορούσε να σπάσει αυτό: Χρειάζεται να δείξεις στον χαμηλόμισθο υπάλληλο ότι:

• Ο άστεγος δεν είναι ο εχθρός του, είναι το μέλλον του αν χάσει τη δουλειά
• Οι πλούσιοι κλέβουν περισσότερα από όλους τους "επιδοτούμενους" μαζί
• Η φορολογία του πληρώνει τις τράπεζες και τα όπλα, όχι τους φτωχούς
• Μόνο μαζί μπορούν να απαιτήσουν λιγότερο φόρο ΚΑΙ περισσότερες υπηρεσίες

Αλλά αυτό είναι πολύ δύσκολο όταν το μήνυμα των ΜΜΕ 24/7 είναι: "οι μετανάστες/άστεγοι/άνεργοι σε ληστεύουν".

Η πραγματικότητα σήμερα: Βλέπουμε αυτή τη δυναμική παντού - από την άνοδο της ακροδεξιάς στην Ευρώπη μέχρι τον Trump στις ΗΠΑ. Η οργή του κατώτερου μεσαίου στρώματος στρέφεται κάτω, όχι πάνω.

ΕΡΩΤΗΣΗ

Πως νομίζεις πως μπορεί να σπάσει  αυτό; (φέρε και παραδείγματα)

ΑΠΑΝΤΗΣΗ

Η διάσπαση αυτής της δυναμικής είναι εξαιρετικά δύσκολη, αλλά υπάρχουν ιστορικά και σύγχρονα παραδείγματα που δείχνουν πιθανές οδούς:

1. Κοινοί αγώνες που ενώνουν "μέσα" και "έξω" από το σύστημα

Παράδειγμα: Black Panther Party (1966-1982) Οι Μαύροι Πάνθηρες δημιούργησαν προγράμματα δωρεάν πρωινού για παιδιά, δωρεάν ιατρικές κλινικές, νομικές υπηρεσίες. Αυτά εξυπηρετούσαν τόσο το "λούμπεν" όσο και τους εργαζόμενους φτωχούς, δημιουργώντας κοινή ταυτότητα και αλληλεγγύη πέρα από τις διαχωριστικές γραμμές.

Παράδειγμα: Κίνημα των Ανέργων στην Αργεντινή (2001-2002) Μετά την κατάρρευση, άνεργοι και υποαπασχολούμενοι έκλεισαν δρόμους μαζί, δημιούργησαν συνεταιρισμούς, κατέλαβαν εργοστάσια. Χαμηλόμισθοι εργαζόμενοι που θα μπορούσαν να είναι εχθρικοί, συμμετείχαν όταν είδαν ότι η κρίση τους απειλούσε κι αυτούς.

2. Συγκεκριμένες νίκες που δείχνουν "ποιος είναι ο πραγματικός εχθρός"

Παράδειγμα: Κίνημα Δεν Πληρώνω (Ελλάδα, 2011-2012) Άνθρωποι διαφορετικών στρωμάτων - υπάλληλοι, άνεργοι, συνταξιούχοι - ενώθηκαν εναντίον διοδίων και εισιτηρίων. Η κοινή εμπειρία της λιτότητας έδειξε ότι το πρόβλημα δεν είναι "οι τεμπέληδες" αλλά το χρέος και οι τράπεζες.

Παράδειγμα: Occupy Wall Street (2011) Το σύνθημα "We are the 99%" ήταν έξυπνο: ενοποιούσε φτωχούς, precarious, μικρομεσαίους εναντίον του 1%. Προσωρινά τουλάχιστον, σταμάτησε το "οι άνεργοι σας κλέβουν" και το έκανε "οι τραπεζίτες σας κλέβουν".

3. Κρίσεις που ισοπεδώνουν τις διαφορές

Παράδειγμα: Κατρίνα και αλληλεγγύη στη Νέα Ορλεάνη (2005) Μετά τον τυφώνα, τα όρια μεταξύ "αξιοπρεπών πολιτών" και "περιθωριακών" θολώθηκαν. Όλοι έγιναν πρόσφυγες, όλοι εγκαταλείφθηκαν. Αυτό δημιούργησε στιγμές αλληλεγγύης - αν και προσωρινές.

Παράδειγμα: Πανδημία COVID-19 (αρχικά) Τους πρώτους μήνες, υπήρξε κάποια συνειδητοποίηση: οι delivery riders, οι καθαρίστριες, οι νοσοκόμοι - οι "ουσιώδεις εργαζόμενοι" - ήταν οι πιο αποτιμημένοι. Για λίγο, υπήρχε συζήτηση για αλλαγή. Αλλά γρήγορα επέστρεψε το status quo.

4. Εκπαίδευση και αποκάλυψη των μηχανισμών

Παράδειγμα: Η εκπαιδευτική δουλειά του Bernie Sanders (ΗΠΑ) Στις καμπάνιες του 2016 και 2020, επανέλαβε συνεχώς: "Οι μεγιστάνες κλέβουν δισεκατομμύρια ενώ σας λένε να φοβάστε τους μετανάστες". Πολλοί λευκοί εργάτες που ψήφιζαν Trump άρχισαν να συζητούν για Medicare for All.

Παράδειγμα: Η αποκάλυψη των Panama Papers Όταν αποκαλύφθηκε η φοροδιαφυγή των πλουσίων, υπήρξε στιγμιαία οργή προς τα πάνω. Αλλά χωρίς οργανωμένο κίνημα, η οργή διαλύθηκε.

5. Πολιτισμός και αφήγηση που ανατρέπει στερεότυπα

Παράδειγμα: Το τραγούδι "The Wire" (σειρά HBO) Έδειξε πώς το σύστημα αποτυγχάνει ΚΑΙ τους αστυνομικούς ΚΑΙ τους dealers ΚΑΙ τους εργάτες των docks. Δημιούργησε ενσυναίσθηση πέρα από τα στερεότυπα.

Παράδειγμα: Ο Ken Loach στον κινηματογράφο Ταινίες όπως "I, Daniel Blake" δείχνουν πώς το σύστημα καταστρέφει "αξιοπρεπείς" ανθρώπους, κάνοντάς τους να καταλάβουν ότι η πτώση είναι κοντά για όλους.

6. Συνδικαλισμός που ξεπερνά τα όρια

Παράδειγμα: Fight for $15 (ΗΠΑ) Το κίνημα για μισθό $15/ώρα ένωσε fast-food workers, καθαρίστριες, εργάτες φύλαξης - όλους τους "ανειδίκευτους" που συνήθως περιφρονούνται. Κέρδισαν αυξήσεις σε πολλές πολιτείες.

Παράδειγμα: Απεργίες αλληλεγγύης στη Γαλλία Όταν απεργούν οι σιδηροδρομικοί, μερικές φορές τα κοινωνικά κέντρα και οι συλλογικότητες στηρίζουν την απεργία - δείχνοντας ότι ο αγώνας είναι κοινός.

Γιατί συχνά αποτυγχάνει:

Το σύστημα έχει τεράστιους πόρους για να αντιδράσει:

• Καταστολή: Οι Black Panthers καταστράφηκαν από το FBI
• Προπαγάνδα: Τα ΜΜΕ αμέσως μετά κάθε κρίση επαναφέρουν το "οι μετανάστες/άνεργοι φταίνε"
• Συνεργοποίηση: Δίνουν μικρές παραχωρήσεις στο κατώτερο μεσαίο στρώμα για να το κρατήσουν εχθρικό προς τους αποκλεισμένους
• Ατομικοποίηση: "Εσύ είσαι ο υπεύθυνος για την επιτυχία/αποτυχία σου"

Τι χρειάζεται:

Μια μακροχρόνια στρατηγική που συνδυάζει:

• Άμεση αλληλεγγύη (κοινές κουζίνες, κλινικές, νομικές υπηρεσίες)
• Κοινούς αγώνες (ενάντια σε εξώσεις, ενάντια στους πλειστηριασμούς)
• Εκπαίδευση (ποιος πραγματικά σε κλέβει)
• Πολιτισμό που δημιουργεί ενσυναίσθηση
• Οργάνωση που δεν αποκλείει (όχι μόνο "τίμιοι εργάτες")

Η σκληρή αλήθεια: Η ιστορία δείχνει ότι αυτό σπάει είτε σε μεγάλες κρίσεις (πόλεμοι, καταρρεύσεις) είτε μέσα από δεκαετίες υπομονετικής δουλειάς οργάνωσης και εκπαίδευσης. Δεν υπάρχει shortcut.

Αλλά το κλειδί είναι αυτό: κάθε φορά που ο χαμηλόμισθος υπάλληλος συνειδητοποιεί ότι έχει περισσότερα κοινά με τον άστεγο παρά με το αφεντικό του, το σύστημα χάνει κομμάτι από την εξουσία του.